Yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq xavfli ishlab chiqarish obektlarini tugatish tartibi belgilanadi
04.07.2019 | kun.uz

Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portalida “Yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan xavfli ishlab chiqarish obektlarini tugatish va konservatsiyalash ishlarini olib borish tartibi to‘g‘risidagi”gi hujjat loyihasi joylashtirildi.

Yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan xavfli ishlab chiqarish obektlarini tugatish va konservatsiyalash ishlarini olib borish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomaga ko‘ra, u sanoat xavfsizligi, tabiatni muhofaza qilish sohasida Davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar va idoralar ishida hamda yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan xavfli ishlab chiqarish obektlarini tugatish va konservatsiyalashda tog‘-kon korxonalarini loyihalashni, mineral xomashyo va uglevodorodlarni qazib oluvchi va qayta ishlashni amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslar nazoratini amalga oshiruvchi idoralar ishida foydalanishlariga mo‘ljallangan.

Yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan xavfli ishlab chiqarish obektlari va yer osti inshootlari quyidagi hollarda tugatilishi va konservatsiyalanishi mumkin:

  • yer qa'ridan foydalanishning belgilangan muddati tugaganda;
  • yer qa'ri uchastkalaridan foydalanish huquqi to‘xtaganda;
  • foydali qazilmalarning iqtisodiy daromadli zaxiralari to‘liq ishlatilib bo‘linganda;
  • foydali qazilmalarni qazib olish bilan bog‘liq bo‘lgan yer osti inshootlarini, oldini olishning texnik jihatdan imkoni bo‘lmagan yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmagan suv bosishi yoki buzilishi xavfi paydo bo‘lganda;

foydali qazilmalarni qazib olish bilan bog‘liq bo‘lgan yer osti inshootlaridan foydalanish zarurati yo‘qolganda.

Tog‘-kon korxonalarining tugatilishi:

  • respublika bo‘ysunuvidagi korxonalarga nisbatan – O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ruxsati bilan;
  • mahalliy bo‘ysunuvidagi korxonalarga nisbatan – joylardagi tegishli davlat hokimligi organlarining ruxsatlari bilan amalga oshiriladi.
  • Tog‘-kon korxonasi yoki uning uchastkasini tugatilishi va konservatsiyalanishi O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi bilan yer qa'rini muhofaza qilishni ta'minlash bo‘yicha va O‘zbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi bilan sanoat xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha, O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi, shuningdek boshqa manfaatdor organlar va muassasalar bilan belgilangan tartibda kelishilgan maxsus loyihalarga ko‘ra amalga oshiriladi. Yer qa'ridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan xavfli ishlab chiqarish obektlarini tugatish va konservatsiyalash loyihasi tarkibida:
  • geologik va chizma hujjatlar;
  • zaxiralar holati to‘g‘risidagi hisob-kitoblar va ma'lumotnoma;

ochilgani, tayyorlangani va qazishga tayyorlari ajratib ko‘rsatilgan, korxona bosh muhandisi, bosh marksheyderi, bosh geologi va ayrim hollarda bosh mexanik tomonidan imzolangan foydali qazilmalarning, shu jumladan sanoat balans va balans orti zaxiralarining holati haqidagi ma'lumotnoma bo‘lishi lozim.

Tog‘-kon korxonasini (kombinat yoki tog‘-kon boshqarmasi tarkibiga kiruvchi) tugatish va konservatsiyalash jarayonini qo‘zg‘atish tegishli vazirlik, idora va hokimliklarning ruxsatlari bilan amalga oshiriladi.

Tog‘-kon korxonasining tugatish yoki konservatsiyalash haqida joylardagi davlat hokimligi organlari yoki maxsus vakolatli davlat organiga bergan arizasiga:

  • a) asosiy tog‘-kon chizmalari hujjatlari (vertikal proyeksiyalarning, kesimlarning), yer yuzasining topografik planlari, korxonaning har bir gorizont bo‘yicha planlari, foydali qazilma konining geologik xaritasi nushalari. Ushbu hujjatlar tog‘-kon korxonasini tugatilishi yoki konservatsiyalanishini asoslaydigan foydali qazilmalar koni zaxiralari va aniqlanganligi holatlarini, kon ishlanmalari holatini, yer yuzasi relefi va vaziyatini, texnik-iqtisodiy hisob-kitobni to‘liq aks ettirishi lozim;
  • b) ochilgani, tayyorlangani va qazishga tayyorlari ajratib ko‘rsatilgan foydali qazilmalar, shu jumladan sanoat zaxiralarining balans va balans orti qoldiqlari haqidagi ma'lumotnoma;
  • v) saqlovchi va boshqa tseliklardagi foydali qazilmalar zaxiralari holati haqidagi ma'lumotnoma;
  • g) yo‘ldosh sifatida olingan hamda uyumlarga joylashtirilgan, vaqtincha foydalanilmaydigan, tarkibida foydali komponentlari bo‘lgan hamda yo‘ldosh sifatida ajratib olishga yaroqli bo‘lgan yoki qurilish materiallarini ishlab chiqarishga yaroqli bo‘lgan texnogen hosilalar (xvostoxranilishe, uyumlar, omborlar) mavjudligi haqidagi ma'lumotnoma;
  • d) ishlab chiqarish va sanitar-maishiy binolar va suv chiqarib tashlash uskunalari holati haqidagi ma'lumotnoma;
  • ye) yer osti bo‘shliqlari mavjudligi va kon ishlanmalari holati, yer yuzasi siljishi(ko‘chishi)ning maksimal va kutilayotgan ko‘rsatkichlari haqidagi ma'lumotnoma;
  • j) atrof-muhitga ta'sir ko‘rsatilishi to‘g‘risidagi bayonot loyihasiga davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi;
  • z) tadbirlar ro‘yxati:
    • tog‘-kon korxonasini yoki uning bir qismini tugatish yoki konservatsiyalashda, shuningdek tog‘-kon korxonasi obektlariga hamda tugatish yoki konservatsiyalash ta'siri joriy etiluvchi unga qo‘shni(turdosh) tog‘-kon va boshqa korxonalarga xizmat ko‘rsatishdagi ishlarni xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha;
    • tog‘-kon korxonasini konservatsiyalash vaqtiga uni (mashina, jihoz, inshootlar, kon ishlanmalarini) saqlanishi bo‘yicha;
    • tog‘-kon ishlari natijasida buzilgan yer uchastkalarini ulardan xalq xo‘jaligida foydalanishga yaroqli holatga keltirish (rekultivatsiyalash) chora-tadbirlari ilova qilinishi lozim.

Tog‘-kon korxonasini tugatish yoki konservatsiyalashga ruxsatnoma olinganidan so‘ng, amaldagi me'yoriy-huquqiy va me'yoriy-texnik hujjatlarga muvofiq quyidagi ishlar bajarilishi lozim:

  • a) koordinatlar yagona tizimida mazkur korxona yuzasi plani bilan birga tuzilgan marksheyderlik planlari va zaxiralarni hisobga olish shakllari va harakatlari tog‘-kon korxonasini tugatish (konservatsiyalash) kuniga to‘ldirilgan bo‘lishi kerak;
  • b) yer osti ishlanmalari ustidagi tog‘ jinslarini cho‘kishi natijasida hosil bo‘lgan o‘pirmalar to‘silgan bo‘lishi lozim;
  • v) odamlar va hayvonlarni karer (qirqim)larga tushib ketishlarini oldini olish uchun, karer(qirqim)ning yuqori kamari (o‘yiq joyi) ehtimoliy prizma o‘pirilishi orqasida, 5 m masofada balandligi 2,5 m.dan kam bo‘lmagan balandlikdagi yer ko‘tarmalari-uyumlari qilinishi yoki o‘yiq joylar yonlarini nishablash ishlari amalga oshirilishi lozim. Amaldagi yer osti ishlanmalari ustida joylashgan karerlarni tugatish yoki konservatsiyalash suvni yer osti ishlanmalariga yorib o‘tishining, shuningdek jinslarni o‘pirilishining ehtimoli istisnosi hisobga olingan holda amalga oshirilishi zarur;
  • g) tog‘-kon korxonasi tugatilayotganida, tik shaxta, shurf va duchkalar, shuningdek tushish burchagi 450dan yuqori bo‘lgan qiya shaxtalar quduqlari ko‘milishi yoki mustahkam temir-beton, metall balkalar yoki relslardan polkalar bilan yopilishi lozim, ulardan biri yer yuzasidan 10 m chuqurlikda, ikkinchisi esa yer yuzasi sathida joylashtiriladi; shaxta og‘zi atrofida mustahkam to‘siq quriladi; shtolnyalarni va tushish burchagi 45 darajadan kam bo‘lgan qiya shaxtalar og‘zidan 4-6 metr masofada qurilgan toshli yoki temir-beton kashak bilan yopilishi kerak; shaxta og‘zi kashakkacha jins bilan ko‘miladi;
  • d) korxona konservatsiyalanayotganda asosiy ishlanmalar: shaxtalar quduqlari, kvershlaklar, asosiy tashib chiqaruvchi shtreklar sinchkovlik bilan ko‘zdan kechirilishi lozim, hamda joylarda zarur bo‘lsa, qayta mahkamlanishi lozim;
  • ye) ho‘l konservatsiyalashda barcha mexanizmlar, uskunalar, quvurlar, relslar, kuchlanish va yoritgich kabellar va boshqa narsalarni to‘liq yer yuzasiga olib chiqish zarur;
  • j) suvda eriydigan foydali qazilma (tuz)ni qazib oluvchi tog‘-kon korxonasi tugatilayotganida, dastlab yer osti ishlanmalari va foydali qazilma tseliklarini ularga yer usti, sizot va shaxta suvlari kirib borishidan izolyatsiyasini ta'minlaydigan tadbirlar amalga oshirilishi zarur;
  • z) neft konlari konservatsiyalanayotganida foydalanuvchi quduqlar og‘izlari neft qatlamlarini degazatsiyalanishini oldini olish uchun boltli zaglushkalar bilan yoki to‘liq germetiklikni ta'minlaydigan boshqa usullar bilan zich germetizatsiyalanishi lozim;
  • i) oxirigacha burg‘ilanmagan quduqlar ular ichiga boshqa narsalar tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun og‘zigacha loy qorishmasi bilan to‘ldirilishi va qopqoq bilan zich yopilishi lozim;
  • k) obekt quruq konservatsiyalanayotganida barcha asosiy kon ishlanmalari (stvollar, kverxshlaklar, asosiy tashib chiqaruvchi ishlanmalar hamda saqlovchi tseliklarda o‘tilgan ishlanmalar) davriy, konservatsiyalash loyihasida nazarda tutilgan muddatlarda, lekin yiliga kamida ikki marta sinchkovlik bilan ko‘zdan kechiriladi va zarur hollarda qayta mahkamlanadi. Ishlanmalarni ko‘zdan kechirish va ta'miri yer qa'ridan foydalanuvchi tomonidan, odamlarni ishlanmalar bo‘ylab shamollatishning normal sharoitlari hamda odamlarning xavfsiz harakatlanishlari ta'minlangan holda amalga oshiriladi;
  • l) qiyalik burchagi 45 darajadan yuqori bo‘lgan shurflar qanday chuqurlikda bo‘lishidan qat'i nazar ko‘milishi zarur;
  • m) Sog‘liqni saqlash vazirligi va Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi radiatsiya darajasini tog‘-kon korxonasini konservatsiyalanishi yoki tugatilishigacha va undan keyin o‘lchaydilar;
  • n) tog‘-kon korxonasi tugatilayotganida yer usti uchastkasini keyinchalik foydalaniladigan xavfsiz holatga keltirilishini maqsadga muvofiqligi va talab etiladigan darajasi (ishlab bo‘lingan yer uchastkasini texnik va biologik rekultivatsiyalash) Geologiya va mineral resurslar davlat qo‘mitasi va Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi tomonidan, munozarali hollarda esa Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi organlari tomonidan belgilanadi.